کلیات گیاه شناسی

گونه های مختلف تاتوره، گیاهانی یکساله یا چند ساله هستند که عمدتا در مناطق گرمسیر میرویند. تاکنون ۱۵ گونه متعلق به جنس تاتوره شناخته شده است که ۱۰ گونه آن در هند میرویند.

مهمترین گونه های تاتوره عبارتند از: استرامونیم و اینوکسیا، متل و متلوییدس.

گونه اینوکسیا، گیاهی است با ارتفاع ۹۰ تا ۱۲۰ سانتی متر و از رشد سریعی برخوردار است. قسمت های فوقانی ساقه در مقایسه با قسمت های تحتانی، انشعاب های بیشتری دارد. این گیاه پوشیده از گرک است و منشاء آن در مکزیک و نواحی غربی هیمالیا گزارش شده است. ریشه آن مستقیم و طول آن ۲۰ تا ۲۵ سانتیمتر و دارای انشعاب های زیادی است. لایه خارجی ریشه زرد روشن و قسمت داخلی آن زرد تیره است.

برگهای آن متناوب، پهن، درشت و به شکل قلب یا تخم مرغ هستند و از برگ کم و بیش بلندی برخوردار است. رنگ برگها سبز تیره می باشد. جام گل آن سفید رنگ و دارای ۱۰ دندانه بوده، میوه آن از نوع کپسول گوشتی و حجره دار و سطح آن خاردار می باشد. میوه آن پس از رسیدن بر اثر شکافهای طول، باز میشود و بذور داخل آن بیرون میریزد. بذور آن لوبیایی شکل و رنگ آن قهوه ای روشن است. وزن هزار دانه آن ۱۲ تا ۱۵ گرم می باشد. اندام گیاه سمی و دارای بوی نامطبوعی است که ناشی از وجود آلكالوئیدهای مختلف می باشد. این آلكالوئيدها از نوع تریپتونان می باشند. این گونه شباهت زیادی به گونه متل دارد. گونه متل را که بنام تاتوره درختی مینامند و در بندرعباس بنام پرمنگناس و در بلوچستان بنام داتوره و در برخی از کتب بنام بنج گفته اند.

تاتورۂ گونه متل، درختچه ای است و دارای گل های بزرگ و بزرگتر از تاتوره علفی استرامونیوم) است. برگهای آن تخم مرغی، صاف، بدون کرک و بعضی کامل صاف و بعضی دندانه های عمیق دارند. گلهای آن بوقی آویزان به رنگ ارغوانی و کپسول میوه آ. ناصاف و سطح آن پوشیده از خار است.

گونه استرامونیم؛ گیاهی علفی، یکساله و خیلی سمی بوده که ارتفاع آن متفاوت و بشدت بستگی به شرایط اکولوژیکی محل رویش دارد و بین ۳۰ تا ۱۳۰ سانتی متر متغیر است ساقه آن استوانه ای، برگهای آن ناصاف و پهن به طول ۱۵-۱۰ سانتیمتر و پهنای ۸-۷ سانتی متر به شکل مثلث نوک تیز است و اطراف برگ بریدگی ها و شکستگی های نامنظم وجود دارد. گل آن سفید رنگ و دارای ۵ دندانه است. بعلت گلهای زیبا و درشت که دارد از گیاهان زینتی است و در باغها و گلکاریها کاشته می شود. میوه از نوع کپسول گوشتی او حجره دار و سطح خارجی آن دارای برجستگی است و کم و بیش تخم مرغی میباشد. ا داخل آن به ۴ محفظه تقسیم می شود و در حدود ۴۰۰ عدد دانه های آن در این ۴ محفظه قرار دارند. تکثیر آن نیز از طریق کشت تخم گیاه در فروردین ماه در خزانه و انتقال آن در اردیبهشت به باغچه می باشد. این گونه بومی هندوستان و سواحل دریای خزر بوده و امروزه در اغلب کشورهای اروپا و آمریکا و آسیا انتشار دارد. در ایران در مناطق تهران، کرج، مازندران، رشت، رودبار، آذربایجان و بلوچستان بطور خودرو دیده می شود.

خواص و کاربرد:

• در گونه استرامونیم، در هند از برگها و دانه های تخم تاتوره علفی، بعنوان ضددرد، مسکن، ضدعفونی کننده و مخدر استفاده میشود.
• در مناطق خاور دور از جمله در چین و مناطق همجوار آن، از نظر خواص دارویی فرق زیادی بین تاتوره علفی و تاتوره درختی نیست. درتاتوره درختی ماده هیوسین بیشتر و در تاتوره علفی مقدار آتروپین بیشتر است. ماده آتروپین نیز مردمک چشم را باز می کند و موجب کاهش ترشح بزاق می گردد. ضمن اینکه عضلات مثانه را سست کرده و در نتیجه دفع ادرار را کنترل می کند. از تاتوره علفی در چین برای رفع نفخ، ترشح زیاد اسید، درد کبد، دردهای دوران عادت ماهیانه در حد مجاز از آن میخورند. تاتوره علفی را برای آرام کردن حمله های سیاه سرفه و همچنین تسکین آسم نیز تجویز می شود.
• تاتوره از نظر طبیعت خیلی سرد و خشک و از نظر خواص مخدر، قوی، ضددرد، ضدعفونی کننده و برای التیام زخم ها مفید می باشد.
• عصاره گل تاتوره برای رفع درد گوش و عصاره دانه میوه آن را اگر به نواحی از سر که مبتلا به شوره است بمالید، برای رفع شوره سر و جلوگیری از ریزش مو نافع است.
• سردردهای خونی و صفراوی مزمن را تسکین می دهد و بسیار خواب آور است
• برگ له شده آن بر روی هر ورم ملتحمه یا دملی، باعث تحلیل و بهبود آن خواهد شد و برای التیام زخم ها مفید است
• ضماد آن برای التیام زخم های سرطانی و سوختگی ها و بواسیر دردناک، نافع است.
• در گونه متل، تمام قسمت های گیاه سمی است.
• ماده عامل الكالوئید هیوسین است که در تخم و برگ آن وجود دارد. این الكالوئيد موجب بازشدن و اتساع مردمک چشم میشود و اگر مقدار زیادی خورده شود موجب هذیان، اغماء و سرانجام منتهی به مرگ می شود.
• اگر برگ های آن را خشک کرده، کوبیده و مانند توتون و تنباکو دود کنند، برای تسکین بیماری آسم بسیار موثر است. در چین گل های بازشده تاتوره درختی را صبح ها به محض اینکه شبنم صبحگاهی خشک میشود، جمع آوری کرده و در آفتاب و یا با حرارت کم خشک می کنند. این دارو تند، سمی، گرم، بی حس کننده، ضد آسم و ضد سرفه است.
• اگر گرد گلها را دود کنید برای رفع سرفه و تنگی نفس نافع است.
• همچنین تخم تاتوره درختی و گلهایش برای سرماخوردگی و اختلالات اعصاب مفید است.

مضرات:

• گیاه تاتوره Datura stramonium L از گیاهان طبی است که در ایران به عنوان داروی ضد درد خوبی معرفی شده است و از طرفی مصرف بی رویه این گیاه (در انسان به شکل سیگار) موجب بروز عوارضی مثل افزایش فعالیت ترشحی و حرکت دستگاه گوارشی می شود.
• این گیاه حاوی الکالوییدهای متعدد تقلید کننده سیستم پاراسمپاتیک است. ترکیبات الکالوییدی مانند آگونیست های موسکارینی دارای اثرات ضد دردی قوی هستند. با توجه به این که گیاه تاتوره غنی از این ترکیبات میباش بنابراین احتمال دارد که این گیاه به خصوص بذر آن که منبع سرشاری از اب ترکیبات است، بتواند اثرات ضد هیپر آلرژی از خود نشان دهد.